نظریه الحکم فی الاسلام، اثر آیت الله محسن اراکی، در حوزه فلسفه سیاسی و فقه سیاسی اسلامی است که در ۴۱۴ صفحه به زبان عربی، در سال 1383 منتشر شده است. این اثر استدلالی با محتوایی هفتفصلی، مهمترین ابعاد حکومت اسلامی از قدرت سیاسی و مشروعیت آن تا ولایت پیامبر، ائمه، فقیه و نظریه شورا را پوشش میدهد. نویسنده با روش تحلیلی و بهرهگیری از آیات قرآن، روایات معتبر، استدلال عقلی و در مواردی نقد نظریههای غربی مانند دموکراسی و عقد اجتماعی، هر مسئله را از زوایای مختلف بررسی کرده است.
فصل ششم که به ولایت فقیه اختصاص دارد، گستردهترین بخش کتاب است و دیدگاه بیست و پنج نفر از علمای متقدم، متأخر و معاصر را بررسی میکند. ویژگی متمایزکننده این کتاب، رویکرد تطبیقی و انتقادی آن در مقایسه حکومت اسلامی با نظامهای سیاسی غربی است که افق جدیدی برای فهم کاملتر مبانی حکومت دینی فراهم میآورد. این اثر منبعی ارزشمند برای طلاب سطوح عالی، پژوهشگران فقه و فلسفه سیاسی، دانشجویان علوم سیاسی و اندیشمندان حوزه حکومت اسلامی است.
شناسنامه اثر
کتاب «نظریة الحکم فی الاسلام» تألیفی استدلالی از آیت الله محسن اراکی در حوزه فلسفه سیاسی و فقه سیاسی اسلامی است. این اثر به زبان عربی، در یک جلد ۴۷۶ صفحهای توسط مجمع الفکر الاسلامی منتشر شده است. ویژگی برجسته این کتاب، بررسی جامع و منطقی مبانی حکومت اسلامی از منظر قرآن، سنت و عقل با رویکردی تطبیقی نسبت به نظریههای سیاسی غربی است.
محتوا و روش
این کتاب، زمان مسئولیت مؤلف در نمایندگی از مقام معظم رهبری در بریتانیا تألیف شده و پاسخی است به اهمیت بحث حکومت در عصر معاصر. نویسنده به خاطر گستردگی موضوع، تنها به اصول و مبانی بحث پرداخته و دیدگاههای متفاوت را نیز مورد بررسی قرار داده است. کتاب در هفت فصل سازمانیافته که یک سیر منطقی خاص را طی میکند و در هر فصل، متناسب با تقدم زمانی مباحث، موضوعات بیان شدهاند. این اثر خلاصه درسهای خارج مؤلف است و فاقد مقدمه و فهرست آیات، اعلام و اسما است.
- فصل نخست به قدرت سیاسی، مشروعیت و مبانی آن میپردازد. مؤلف ضمن تعریف امت، آن را مجموعهای از مردم دارای یک وطن و مصالح واحد میداند که برای رسیدن به آن مصالح باید دارای حکومت و رهبری واحد باشند. وی سه نظریه مادی حکومت شامل نظریه تمثیل، نظریه توکیل و نظریه عقد اجتماعی را نقد و بررسی میکند.
- فصل دوم به قدرت سیاسی از نگاه قرآن اختصاص دارد و با بررسی دوازده مجموعه از آیات قرآن کریم، به این نتیجه میرسد که حکم از آن خدا و پیامبران اوست.
- فصل سوم رسالت و حاکمیت رسول اکرم را با استناد به آیات قرآن اثبات میکند.
- فصل چهارم به تفاوتهای حکومت دینی با حکومتهای بشری، از جمله دموکراسی میپردازد.
- فصل پنجم با استناد به آیات قرآن و احادیث نبوی از فریقین، ولایت امری ائمه اطهار را اثبات میکند.
- فصل ششم به بررسی ولایت فقیه و قدرت سیاسی فقها اختصاص دارد و نظریه ولایت فقیه را در نگاه بیست و پنج نفر از علمای متقدم، متأخر و معاصر بررسی کرده و اثبات آن را از منظر قرآن کریم، سنت شریفه و عقل ارائه میدهد.
- فصل پایانی نیز به نظریه شورا، معنا، اقسام، تاریخ و صفات مشاورین میپردازد و تفاوت میان شورا در اسلام و دموکراسی در غرب را تبیین میکند.
روششناسی نویسنده، استدلالی و تحلیلی است. وی با بهرهگیری از آیات قرآن، روایات معتبر و استدلال عقلی، هر موضوع را بررسی کرده است. رویکرد کتاب تطبیقی و انتقادی است و نویسنده نظریههای غربی را در کنار دیدگاه اسلامی مورد کنکاش قرار میدهد. زبان عربی کتاب تخصصی اما روشن است و برای کسانی که با اصطلاحات فقهی و کلامی آشنایی دارند، قابل فهم است.
ویژگیهای برجسته
برجستهترین ویژگی این کتاب، رویکرد جامع و نظاممند آن در بررسی مبانی حکومت اسلامی است. نویسنده از اثبات قدرت و مشروعیت آغاز کرده و با یک سیر منطقی به ولایت پیامبر، ائمه و فقیه میرسد. این روش به خواننده کمک میکند تا ارتباط میان مفاهیم مختلف را بهخوبی درک کند. ویژگی دیگر آن، نقد نظریههای غربی حکومت مانند دموکراسی، عقد اجتماعی و تمثیل است که به خواننده امکان میدهد تفاوتهای بنیادین میان دو دیدگاه را دریابد. همچنین بررسی دیدگاههای بیست و پنج نفر از علمای مختلف درباره ولایت فقیه، گستره وسیعی از نظرات را در اختیار پژوهشگران قرار میدهد.
مخاطب اثر
این کتاب در درجه نخست برای طلاب سطوح عالی حوزههای علمیه که درس خارج فقه سیاسی میخوانند، نوشته شده است. پژوهشگران فقه، کلام و فلسفه سیاسی که به دنبال فهم عمیق از مبانی حکومت اسلامی هستند، میتوانند از این اثر بهرهمند شوند. دانشجویان رشتههای علوم سیاسی، حقوق اسلامی و معارف اسلامی که میخواهند با مبانی نظری حکومت دینی آشنا شوند و همچنین اندیشمندان و فعالان سیاسی که به دنبال درک تفاوتهای حکومت اسلامی با نظامهای سیاسی غربی هستند، میتوانند از این کتاب استفاده کنند.