کتاب «فقه النظام المصرفی فی الإسلام»، ترجمه عربی ۲۰۰ صفحهایِ اثر «فقه نظام بانکی» آیتالله محسن اراکی به قلم آقای هوّاری الجزائری است که با هدف تدوین الگویی جامع و عملیاتی برای رهایی از ساختارهای ربوی، به بررسی مباحث فقهی بانکداری میپردازد. این اثر چهارفصلی با رویکردی اجتهادی و تحلیلی، ماهیت بانک در اسلام را نهادی برای حفظ و هدایت داراییها معرفی کرده و ضمن تبیین وظایف پنجگانه آن و تفکیک انواع بانکها (سرمایهگذاری، قرضالحسنه، خیریه و مرکزی) به ارائه راهحلهای عملی مبتنی بر عقود اسلامی میپردازد.
جامعیت در ابعاد فقهی و اقتصادی، ارائه الگوی عملیاتی، و نقد صریح ساختار ربوی از ویژگیهای برجسته این اثر میباشد که این کتاب را به منبعی مرجع برای طلاب، پژوهشگران اقتصاد اسلامی و مدیران نهادهای مالی تبدیل میکند.
شناسنامه اثر
«فقه النظام المصرفی» ترجمه عربی کتاب استدلالی آیتالله محسن اراکی به زبان فارسی (با نام: «فقه نظام بانکی») در حوزه اقتصاد اسلامی است. این اثر توسط آقای هوّاری الجزائری به زبان عربی ترجمه شده و توسط مجمع الفکر الاسلامی به چاپ رسیده است، در این مجلد ۲۰۰ صفحهای، مباحث فقهی مرتبط با بانکداری مورد بررسی قرار گرفته است. کتاب حاضر به تبیین نظام بانکداری مبتنی بر اصول شریعت و ارائه جایگزینهای مشروع برای نظامهای متداول بانکی میپردازد.
محتوا و روش
این پژوهش با هدف تدوین یک الگوی جامع و عملیاتی از بانکداری اسلامی جهت پاسخگویی به نیازهای جوامع معاصر و رهایی از سلطه ساختارهای ربوی تألیف شده است. ساختار محتوایی کتاب در چهار فصل اصلی تنظیم شده که از مبانی مفهومی و تعاریف پایه آغاز گشته و به سمت تبیین ضوابط اجرایی در سطوح کلان بانکی پیش میرود. این سیر منطقی به خواننده کمک میکند تا تصویر منسجمی از چگونگی پیادهسازی احکام الهی در شبکه بانکی به دست آورد.
نویسنده در فصل نخست، ماهیت بانک را در دو الگوی سرمایهداری و اسلامی به شکلی تطبیقی واکاوی کرده و بانک در نظام اسلامی را نه به مثابه تاجر پول، بلکه به عنوان نهادی برای حفظ و هدایت صحیح داراییها معرفی میکند. در ادامه، وظایف پنجگانه بانک در اسلام شامل حفظ اموال، سودآوری مشروع، گردش سرمایههای راکد، هدایت منابع به صاحبان مشاغل و ارائه خدمات به محرومان تبیین میشود.
پس از آن، مؤلف بانکها را در چارچوب اسلامی به چهار نوع سرمایهگذاری، قرضالحسنه، خیریه و مرکزی تقسیم کرده و در فصل پایانی، ضمن بررسی ضوابط شرعی فعالیتها، سازوکار اعطای وام، مدیریت زکات و سیاستگذاریهای پولی بانک مرکزی را با جزئیات علمی تشریح میکند.
روششناسی این اثر مبتنی بر رویکردی اجتهادی، تحلیلی و استدلالی است که تکیه اصلی آن بر استنادات فقهی مکتب اهلبیت (ع) و نیازهای نوپدید اقتصاد معاصر است. مؤلف با ترکیب اصالتهای فقهی و ضرورتهای کاربردی، به نقد ساختار بانکداری ربوی پرداخته و با استفاده از ادله معتبر، راهحلهای عملی ارائه داده است. زبان کتاب تخصصی و در عین حال روان است و تلاش شده تا با پرهیز از تئوریپردازیهای محض، به پرسشهای کاربردی نهادهای مالی پاسخ داده شود.
ویژگیهای برجسته
برجستهترین ویژگی این اثر، جامعیت در بررسی ابعاد فقهی، اقتصادی و اجتماعی بانکداری است که منجر به ارائه یک الگوی عملیاتی شده است. نویسنده با نقد صریح ساختار مبتنی بر ربا، به تبیین دقیق عقود اسلامی مانند مشارکت، مضاربه و مرابحه در حوزههای تجارت، صنعت و کشاورزی پرداخته است. تنوعبخشی به ماهیت بانکهای اسلامی و تفکیک دقیق وظایف آنها، از بانک مرکزی تا مؤسسات خیریه، از دیگر امتیازات این کتاب است که آن را به منبعی مرجع برای متخصصان و دغدغهمندان عرصه اقتصاد اسلامی تبدیل کرده است.
مخاطب اثر
این کتاب برای طلاب سطوح عالی حوزههای علمیه و پژوهشگران حوزه فقه اقتصاد که به دنبال فهم ساختار نظام مالی اسلامی هستند، کاربرد مستقیم دارد. همچنین دانشجویان رشتههای اقتصاد اسلامی، حقوق بانکی و مدیران نهادهای مالی که نیازمند آشنایی با ضوابط شرعی در تنظیم سیاستهای پولی و اعطای تسهیلات هستند، میتوانند از این پژوهش بهرهمند شوند.