علوم القرآن، حاصل همکاری علمی شهید آیت الله العظمی سید محمد باقر صدر و آیت‌الله سید محمد باقر حکیم است که در ۵۴۴ صفحه به زبان عربی، در سال 1375 منتشر شده است. محتوا، مشتمل بر چهاربخش است و مهم‌ترین مباحث علوم قرآنی از تعریف و تاریخ این علوم تا اعجاز قرآن، تفسیر و تفسیر موضوعی را پوشش می‌دهد.

شهید صدر با عمق نظری و نوآوری، پایه‌های استوار کتاب را بنا نهاد و شهید حکیم پس از شهادت استاد، با رویکرد آموزشی و شیوه مدرسه‌ای، بخش‌های ناتمام را تکمیل کرد. نویسندگان با روش تحلیلی و بهره‌گیری از قرآن، روایات معتبر و آثار مفسران، هر موضوع را از ابعاد مختلف بررسی کرده‌اند. ویژگی متمایزکننده این کتاب، تلفیق نگاه عمیق نظری با رویکرد کاربردی و تأکید بر اتفاق تمامی مسلمانان بر یک متن واحد قرآن و رد قاطع ادعای تحریف است که افق جدیدی برای فهم علوم قرآنی با زبانی معاصر فراهم می‌آورد. این اثر منبعی ارزشمند برای طلاب حوزه، دانشجویان علوم قرآنی، اساتید دانشگاهی و پژوهشگران مطالعات قرآنی است.

شناسنامه اثر

کتاب «علوم القرآن» حاصل تلاش مشترک دو اندیشمند برجسته جهان تشیع، مرجع شهید آیت‌الله العظمی سید محمدباقر صدر و شاگرد شهیدش آیت‌الله سید محمدباقر حکیم است. این اثر به زبان عربی، در یک جلد ۵۴۴ صفحه‌ای توسط مجمع الفکر الاسلامی منتشر شده است. ویژگی بارز این کتاب، تلفیق نگاه عمیق نظری شهید صدر با رویکرد آموزشی و کاربردی شهید حکیم است که آن را به متنی منحصربه‌فرد در میان آثار علوم قرآنی تبدیل کرده است.

محتوا و روش

کتاب در پی تکمیل طرحی است که شهید صدر آغاز کرده بود. شهید حکیم پس از شهادت استاد، با رعایت امانت علمی، بخش‌های ناتمام را تکمیل و اثر را به سرانجام رسانده است. این کتاب در چهار بخش سازمان‌یافته است: موضوعات عامه حول القرآن، ابحاث فی القرآن، التفسیر و المفسرون و التفسیر الموضوعی. ساختار آموزشی کتاب به گونه‌ای است که هر بحث به مقاطع و فصول و نکات متعدد تقسیم شده تا استفاده از آن برای دانش‌پژوهان آسان گردد.

در بخش نخست، نویسندگان به معرفی قرآن و نام‌های مختلف آن، تعریف علوم قرآنی، بررسی اجمالی تاریخ این علوم، اسباب نزول، سورهای مکی و مدنی، جمع‌آوری قرآن و بحث تحریف می‌پردازند. بخش دوم به معجزه و اعجاز قرآن، محکم و متشابه و نسخ اختصاص دارد. بخش سوم تفاوت تفسیر و تأویل، تاریخ تفسیر در عصر رسول الله، صحابه، تابعین و مکتب اهل‌بیت را مورد مطالعه قرار می‌دهد. بخش چهارم به تفسیر موضوعی، موضوعات قرآن و قصه‌های قرآن می‌پردازد.

روش‌شناسی نویسندگان، تحلیلی و استدلالی است. آنان با بهره‌گیری از قرآن، روایات معتبر، آثار مفسران و اندیشمندان مسلمان، هر موضوع را از ابعاد مختلف بررسی می‌کنند. رویکرد کلی کتاب، پاسخ به شبهات و تبیین مبانی علوم قرآنی با زبانی معاصر است. نویسندگان تلاش کرده‌اند اصطلاحات جدیدی سازگار با روح قرآن ارائه دهند و از کلمات رایج در عرف جاهلی دوری کنند. زبان عربی کتاب، سلیس و روان است و از اصطلاحات پیچیده تخصصی که خواننده غیرمتخصص را دلزده کند، پرهیز شده است.

ویژگی‌های برجسته

برجسته‌ترین ویژگی این اثر، تلفیق دو نگاه متفاوت اما مکمل است. شهید صدر با عمق نظری و نوآوری در طرح مسائل، پایه‌های استوار کتاب را بنا نهاد و شهید حکیم با رویکرد آموزشی و شیوه مدرسه‌ای، آن را تکمیل کرد. این همکاری دوگانه، اثری پدید آورده که هم عمق علمی دارد و هم برای تدریس و آموزش مناسب است. علاوه بر این، تأکید نویسندگان بر اتفاق تمامی مسلمانان بر یک متن واحد قرآن و رد قاطع هرگونه ادعای تحریف، یکی دیگر از وجوه تمایز این کتاب است که آن را از برخی آثار علوم قرآنی که در این زمینه دچار تردید هستند، جدا می‌کند.

مخاطب اثر

این کتاب برای طلاب حوزه‌های علمیه که درس علوم قرآن می‌خوانند، منبع درسی ارزشمندی است. همچنین برای دانشجویان رشته‌های علوم قرآن و حدیث، الهیات و معارف اسلامی که نیازمند آشنایی با مبانی علوم قرآنی هستند، بسیار مفید است. پژوهشگران و اساتید دانشگاهی که به دنبال درک عمیق‌تر از قرآن و علوم پیرامون آن هستند، می‌توانند از این اثر به عنوان مرجعی معتبر استفاده کنند. فرهیختگان و علاقه‌مندان به مطالعات قرآنی نیز که می‌خواهند با زبان عربی روان و با رویکردی نوین به این علوم آشنا شوند، می‌توانند از این کتاب بهره‌مند گردند.