پیش‏گفتار

«رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَ جِنَا وَذُرّیتِنَا قُرَّهَ أَعْیُنٍ وَ اجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِینَ إِمَامًا».[۱]

فرزند شایسته، خواسته طبیعى و فطرى همه انسان‏هاست. همه آرزو دارند فرزندانى سالم و صالح داشته باشند؛ فرزندانى که روشنى‏بخشِ دیده و شادى‏بخش جان آنها باشند. حتّى انسان‏هاى ناشایسته نیز دوست دارند فرزند آنها خوب و شایسته باشد.

امّا همّت پرورش‏یافتگان در مکتب قرآن، از این خواست طبیعى فراتر است.

آنها مى‏خواهند نه تنها فرزندانشان خوب و شایسته باشند؛ بلکه مى‏خواهند فرزندان آنها در کنار خانواده، پیشوا و سرمشقِ انسان‏هاى شایسته بشوند. آنان در مقام نیایش، به خداى مهربان، چنین مى‏گویند:

«رَبَّنَا هَبْ لَنَا مِنْ أَزْوَ جِنَا وَذُرّیتِنَا قُرَّهَ أَعْیُنٍ وَ اجْعَلْنَا لِلْمُتَّقِینَ إِمَامًا.

پروردگارا! به ما از همسران و فرزندانمان، آن ده که مایه روشنى چشمان‏ما باشد، و ما را پیشواىِ پرهیزگاران‏گردان».

مسئله مهم این است که: چگونه مى‏توان به این آرزوى بلند، دست یافت و زمینه اجابت این دعا را در مورد فرزندان فراهم ساخت؟

پاسخ این است که پرورش فرزند شایسته، بر سه رکن اساسى استوار است. این‏

______________________________
(۱). فرقان: آیه ۷۴.

ارکان عبارت‏اند از:

۱. خانواده شایسته‏

۲. رعایت حقوق کودک‏

۳. وظیفه‏شناسى کودک.

حکمت‏نامه کودک‏، ره‏نمودهاى قرآن و پیشوایان اسلام را درباره این ارکان، در سه بخش ارائه مى‏نماید.

بخش اوّل، شامل چهار فصل است و در آن، مسئولیت جامعه اسلامى در ساماندهىِ خانواده‏هاى شایسته، نقش وراثت در خوش‏بختى فرزند، نقش تغذیه پدر و مادر در سلامت و سعادت فرزند، و نقش چگونگى انعقاد نطفه در آینده فرزند، از زبان پیشوایان اسلام بیان مى‏شود.

در بخش دوم، حقوق کودک از نگاه اسلام، در شش فصل ارائه مى‏گردد:

فصل اوّل، درباره حقوق نوزاد است. این حقوق عبارت‏اند از: ۱. بزرگداشت تولّد، ۲. غسل ولادت، ۳. اذان گفتن در گوش راست و اقامه گفتن در گوش چپ، ۴. کام برداشتن با آب فرات و تربت سیّد الشهدا، ۵. انتخاب نام نیکو، ۶. تراشیدن سر و صدقه دادن هم‏وزن آن طلا یا نقره، ۷. عقیقه کردن، ۸. ختنه کردن.

فصل دوم، درباره حقوق کودک شیرخوار است. این فصل، ره‏نمودهاى پیشوایان اسلام درباره تغذیه کودک از شیر مادر و یا دایه شایسته و ضرورت احترام به احساسات نوزاد را بیان مى‏نماید.

در فصل سوم، تعلیم و تربیت کودک، به عنوان مهم‏ترین حقوق کودک، مورد بررسى قرار مى‏گیرد و نکات مهمّى درباره اهمّیت تعلیم و

تربیت کودک و مسئولیتى که دولت اسلامى و خانواده‏ها در این زمینه دارند و از همه مهم‏تر، روش تربیتى اسلام ارائه مى‏گردد.

در فصل چهارم، اخلاق تربیت، مانند: مهربانى با کودک، احترام به کودک، سلام کردن به کودک، عدالت رفتارى میان فرزندان، وفا به وعده داده شده به کودک و شاد کردن او، به عنوان حقوق تربیتى کودک، مطرح مى‏شود.

در فصل پنجم، توجّه مربّیان به نقش آراستگى و ارضاى حسّ زیبایى‏طلبى کودک، و همچنین نقش بازى در رشد کودک، جلب مى‏گردد.

در فصل ششم، تأکید بر دعا براى فرزندان و نهى از نفرین کردن آنها، بیانگر نقش تربیتى دعا در کنار برنامه‏ریزى و تلاش است. لذا از آن به عنوان یکى از حقوق کودک، یاد مى‏شود. دعاى امام سجّاد علیه السلام براى فرزندانش که در پایان این فصل آمده، ره‏نمود ارزنده‏اى براى خانواده‏هاى مسلمان است.

بخش سوم، اختصاص به وظایف کودک دارد. بر مربّى شایسته، لازم است علاوه بر انجام دادن وظایفى که در بخش اوّل و دوم این مجموعه آمده، زمینه وظیفه‏شناسى کودک را نیز فراهم سازد. این بخش، در چهار فصل، ره‏نمودهایى را در زمینه وظایف شخصى کودک، وظایف او در برابر پدر، مادر، آموزگار، بزرگ‏تر از خود و دوستان، تقدیم مى‏دارد.

گفتنى است که مخاطبان این کتاب، عبارت‏اند از: خانواده‏ها، مربّیان امور تربیتى کودکان و پژوهشگران تعلیم و تربیت کودک. بنا بر این، کودکان، مخاطب مستقیم این مجموعه نیستند.

نکته دیگر، این که تلاش کرده‏ایم این نوشتار، جامع متنِ مهم‏ترین ره‏نمودهاى قرآن و احادیث اسلامى در زمینه آموزش و پرورش کودک باشد.

همچنین، تحلیل‏ها و توضیحات لازم درباره این موارد، بدان افزوده گردید.

امّا بى‏تردید، شرح این رهنمودها، نیاز به کتاب‏هاى مستقل در زمینه‏هاى مختلف مسائل تربیتى کودکان دارد. از این رو، این مجموعه مى‏تواند سرمایه فرهنگى ارزنده‏اى براى تهیّه‏کنندگان کتاب‏هاى ویژه تعلیم و تربیت کودکان باشد.

سپاس و تقدیر صمیمانه خود را به تمام همکاران عزیز و بزرگوارى که در «پژوهشکده علوم و معارف حدیث»، مرا در تألیف و تحقیق این اثر مفید و ارزشمند یارى دادند، بویژه فاضل ارجمند جناب آقاى عبّاس پسندیده- که افزون بر همکارى در تدوین، ترجمه احادیث این مجموعه را به عهده داشت- تقدیم مى‏دارم و از خداوند منّان، براى همه آنان، پاداشى درخور فضل حضرتش، مسئلت دارم.

ربّنا! تقبّل منّا، إنّک أنت السمیع العلیم.

محمّد محمّدى رى‏شهرى‏

سوم تیرماه ۱۳۸۴

هفدهم جمادى اوّل ۱۴۲۶