الفصول المهمه

موضوع‏

کتاب الفصول المهمه درباره زندگانى دوازده امام و از ابن صباغ مالکى نویسنده سنى مذهب قرن نهم است. این کتاب براى هر امام فصلى گشوده و با عناوینى مشخص، مطالب ویژه هر امام مورد بررسى قرار گرفته است.

انگیزه نگارش‏

نویسنده انگیزه خود از این تألیف را درخواست دوستان خویش و به منظور تکفیر گناهان گذشته بیان مى کند.

تعبیر ابن صباغ مالکى از امامان شیعه و القابى که براى ایشان ذکر مى کند مانند نویسندگان شیعى است. او با ذکر نام امام و لقب مشهور وى مشخص مى کند که وى چندمین امام است. البته عنوان دهى این کتاب از« کشف الغمه» گرفته شده است زیرا اربلى نیز در آغاز بررسى زندگى هر امام به همین نحو گزارش مى کند.

وى پیش از بحث از زندگى امامان، به این سئوال که اهل بیت چه کسانى هستند پاسخ داده است. گزارشهاى این کتاب در بخش مربوط به مخالفتهاى معاویه و اصحاب جمل تاریخى است هر چند منابع را مشخص نکرده است.

روش تألیف‏

نویسنده پس از نقل مطالب از اشعار نیز بهره گرفته و در موضوع سخن، اشعارى نقل مى کند. او برخى از مطالب فرا تاریخى را نیز نقل مى کند که در این موارد تحت تأثیر منابعى است که از آنها استفاده کرده است. براى نمونه از کتاب« معالم العتره النبویه» محمد بن عبد العزیز جنابذى( م. ۶۱۱)، یارى جبرئیل و کمک وى در روز احد نسبت به امام على را گزارش مى کند. چنان که از مسعودى در شرح مقامات حریرى مطلبى را نقل کرده که هنگام هجرت پیامبر با ابوبکر به مدینه، درختى در لب غار روئید.

جلد نخست از چاپ دو جلدى فصول المهمه اختصاص به شرح حال امام على( ع) دارد. او مناقب آن حضرت را مانند شیعیان گزارش کرده و در عین حال هنگام توضیح حدیث غدیر مى‏نویسد معنى حدیث این است که: من کنت ناصره او حمیمه او صدیقه فان علیا یکون کذلک.

برخى از دیدگاههاى طرح شده در این کتاب با دیدگاههاى مرسوم نویسندگان شیعه همخوان نیست. مانند ازدواج عمر با ام کلثوم و گزارش اختلاف میان امام حسن مجتبى با امیرالمومنین( علیهما السلام).

منابع کتاب‏

در نگاه اولیه چنین به نظر مى رسد که ابن صباغ مالکى به صورت گسترده از منابع شیعى استفاده کرده ولى با مقایسه منابع ارائه شده در این کتاب به این نتیجه مى رسیم که منبع عمده وى در نقل گزارشهاى شیعى، کتاب« کشف الغمه» اربلى بوده و منابعى که ابن صباغ یاد مى کند همان منابعى است که اربلى در کشف الغمه ذکر کرده است. ابن صباغ از منبع اصلى خویش به هیچ عنوان یاد نکرده و تلاش مى نماید آن را به عنوان مسئله اى سرّى پوشیده دارد و به خواننده چنین القا مى کند که به منابع مذکور در کتاب به صورت مستقیم دسترسى داشته و حال آن که چنین نیست و این موارد را به واسطه کتاب« کشف الغمه» یاد مى کند؛ زیرا ساختار کتاب« الفصول المهمه» همان ساختار کتاب« کشف الغمه» است. به طور کلى حجم مطالب منقول از کشف الغمه در کتاب الفصول المهمه، حدود هشتاد درصد است.

برخى منابع که در کشف الغمه نیست مانند: درر السمطین زرندى( م ۷۵۰)، طبقات( الشافعیه) الکبرى، سبکى( م ۷۷۱)، مناقب الامام الشافعى نوشته بیهقى( م. ۴۵۸)،

الذریه الطاهره دولابى، الموجز فى فضل الخلفاء الاربعه نوشته ابو الفتوح اسعد بن ابى الفضائل بن خلف عجلى، مناقب ابوالمعالى فقیه مالکى.

نویسندگان بعدى از شیعیان و اهل سنت از این کتاب استفاده کرده و از آن یاد نموده اند که از آن جمله مجلسى در بحار الانوار است.

عبد العزیز طباطبایى ۳۷ نسخه خطى براى کتاب برشمرده که این تعداد حاکى از رواج این کتاب است. الفصول المهمه ابن صباغ توسط محمد اعجاز حسن پاکسانى به اردو ترجمه شده است.